1999 yılında yürürlüğe giren 4447 sayılı Kanun ile emeklilik sistemi köklü biçimde değiştirilmiş; emeklilik yaşı yükseltilmiş, aylık bağlama oranları düşürülmüş ve emekli aylıkları için öngörülen alt sınır aşağıya çekilmiştir. Bu sürecin devamı olarak 2008 yılında yürürlüğe giren 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile aylık bağlama oranları daha da aşağı çekilmiş; emeklilerin büyümeden aldığı pay ciddi biçimde azaltılarak yüzde 30 ile sınırlandırılmıştır. Bu düzenlemeler, emekli aylıklarının yıllar içerisinde sistematik biçimde gerilemesine yol açmış; emeklilerin milli gelirden aldıkları pay giderek küçülmüştür. Bugün gelinen noktada, emekli aylıklarına Hazine tarafından sağlanan desteklerin ortadan kaldırılması halinde, milyonlarca emeklinin aylığının 10 Bin TL’nin dahi altında kalacağı açıkça görülmektedir.
Emekli aylıklarına devlet katkısı yapılması belirli bir koruyucu işlev taşımaktadır. Ancak bu uygulama, mevcut haliyle emeklilerin insanca yaşam koşullarını sağlamaktan uzaktır ve tek başına yeterli bir çözüm olarak sunulamaz. Açıkça ifade edilmelidir ki, 20 Bin TL düzeyindeki bir emekli aylığı ile bugünün ekonomik koşullarında emeklilerin geçinmesi mümkün değildir. Yüksek enflasyonun yol açtığı fiyat artışları, yaşam maliyetlerini olağanüstü ölçüde yükseltmiştir. Nitekim TÜRK-İŞ verilerine göre Ankara’da dört kişilik bir ailenin yalnızca aylık gıda harcaması 30 Bin 143 TL’ye ulaşmıştır. Bu tutar yalnızca mutfak masrafını ifade etmekte olup; barınma, enerji, ulaşım, sağlık ve diğer zorunlu giderler bu hesaba dahil değildir. Bu koşullar altında milyonlarca insanın 20 Bin TL ile yaşamını sürdürmesinin beklenmesi gerçekçi değildir.
Emekli aylıklarının yetersizliği, yalnızca ekonomik bir sorun değil; aynı zamanda ciddi bir sosyal ve insani sorun haline gelmiştir. Dinlenmesi, sosyal yaşama katılması ve sağlıklı bir yaşlılık dönemi geçirmesi gereken ileri yaştaki emekliler, geçimlerini sağlayabilmek için çalışmak zorunda kalmaktadır. Ne yazık ki bu zorunluluk, ağır ve güvencesiz çalışma koşullarında yaşlı emeklilerin iş kazalarına maruz kalmasına yol açmakta; kamuoyuna yansıyan olaylarda 65 yaş ve üzerindeki emeklilerin iş kazaları sonucunda hayatını kaybettiği acı örneklerle görülmektedir. Emeklilik, çalışmaya mecbur bırakılan bir dönem değil; insan onuruna yakışır bir yaşamın güvence altına alındığı bir hak olmalıdır. Mevcut emekli aylığı düzeyleri ise bu hakkın fiilen ortadan kalkmasına neden olmaktadır.
Gelinen aşamada, bireysel emeklilik sistemi ve benzeri tamamlayıcı emeklilik uygulamalarının, ülkemizde geniş toplum kesimleri tarafından benimsenmediği, emeklilikte gelir güvencesi sağlamada beklenen işlevi yerine getiremediği açıkça ortaya çıkmıştır. Bu nedenle, emeklilik sisteminin bütüncül bir yaklaşımla yeniden ele alınması ve güçlendirilmesi zorunlu hale gelmiştir. Bu kapsamda, emekli aylıklarının hesaplanmasında esas alınan aylık bağlama oranlarının ve ekonomik büyümeden emeklilere yansıtılan payın günümüz koşullarına uygun biçimde güncellenmesi gerekmektedir. Emekli aylıklarının enflasyon karşısında korunması, emeklilerin reel gelir kaybına uğramasının önlenmesi açısından temel bir zorunluluktur.
Bu noktada, emekliler arasındaki gelir artış mekanizmalarından kaynaklanan adaletsizliklere de dikkat çekilmesi gerekmektedir. Memur emeklilerinin emekli aylıkları, memurlar için imzalanan toplu sözleşmelerinde belirlenen zam oranları esas alınarak artırılırken; işçi emeklilerinin aylıkları yalnızca TÜİK tarafından açıklanan enflasyon oranlarıyla güncellenmektedir. Bu durum, aynı sosyal güvenlik sistemi içerisinde yer alan emekliler arasında açık bir gelir adaletsizliği yaratmakta; eşitlik ve hakkaniyet ilkeleriyle bağdaşmamaktadır. Üstelik yalnızca gerçekleşen enflasyona endeksli artışlar, yüksek hayat pahalılığı koşullarında işçi emeklilerinin yaşadığı reel gelir kaybını telafi etmekte yetersiz kalmaktadır. Bu adaletsiz uygulamaya bir an önce son verilmesi gerekmektedir. İşçi emeklilerinin aylıkları da kamu toplu iş sözleşmesi zam oranları esas alınarak artırılmalı; emekliler arasında statü temelli değil, adalet ve hakkaniyet temelli bir gelir artış sistemi tesis edilmelidir. Bu yönde yapılacak bir düzenleme, emekliler arasındaki gelir uçurumunu azaltacağı gibi sosyal güvenlik sistemine olan güveni de güçlendirecektir.
TÜRK-İŞ olarak özellikle vurgulamak isteriz ki, emeklilerin yaşam koşullarının iyileştirilmesi yalnızca emekli aylıklarında yapılacak artışlarla sınırlı bir yaklaşımla sağlanamaz. Emekli aylıklarının yanı sıra sosyal destek ve sosyal yardım mekanizmalarının da bütüncül bir anlayışla gözden geçirilmesi ve kapsamının genişletilmesi gerekmektedir. Barınma, sağlık, enerji ve gıda gibi temel ihtiyaç alanlarında emeklilere yönelik ilave, kalıcı ve sürdürülebilir destek mekanizmalarının hayata geçirilmesi artık ertelenemez bir zorunluluktur.
Öte yandan, yalnızca en düşük emekli aylıklarının artırılmasına odaklanan ve prim-maaş dengesi gözetilmeksizin yapılan düzenlemeler, sosyal güvenlik sistemi açısından ciddi adaletsizlikler yaratmaktadır. Çalışma yaşamı boyunca asgari ücretin iki ya da üç katı üzerinden prim ödemiş sigortalıların emekli aylıklarının, primleri asgari düzeyden yatırılmış sigortalılarla aynı seviyeye yaklaşması; sosyal güvenlik sisteminin aktüeryal dengesi ve hakkaniyet ilkeleriyle bağdaşmamaktadır. Bu durum, prim ödeme ile bağlanan aylık arasındaki ilişkiyi zayıflatmakta ve sisteme olan güveni sarsmaktadır.
Daha da önemlisi, bu tür uygulamalar kayıt dışı istihdamı teşvik edici sonuçlar doğurma riski taşımaktadır. Emeklilikte bağlanacak aylıkların büyük ölçüde taban seviyede eşitlenmesi, çalışma yaşamında “nasıl olsa emekli olunduğunda en düşük aylık bağlanacaktır” anlayışının yaygınlaşmasına neden olabilmekte; bu da ücretleri görece yüksek olan çalışanların sosyal güvenlik primlerinin fiilen asgari ücret üzerinden bildirilmesi yönünde eğilimler doğurmaktadır. Bu gelişmeler, Sosyal Güvenlik Kurumu’nun prim gelirlerini azaltacak; orta ve uzun vadede kurumun gelir-gider dengesini bozarak sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliğini ciddi biçimde tehdit edecektir.
Bu nedenle, emekli aylıklarına yönelik yapılacak tüm düzenlemelerde prim ödeme gün sayısı ve prim kazancı ile bağlanan emekli aylığı arasındaki ilişkinin korunması temel ilke olarak benimsenmelidir. En düşük emekli aylıkları insanca yaşam koşullarını sağlayacak bir düzeye yükseltilirken, diğer emekli gruplarının aylıkları da aynı ölçüde, adil ve orantılı biçimde artırılmalıdır. Aksi halde kısa vadeli ve parçalı düzenlemelerin, uzun vadede sosyal güvenlik sistemine ve çalışma hayatına telafisi güç zararlar doğuracağı açıktır.
